30 Αυγούστου 2011

Το βασικό τους ένστικτο

Τι είναι αυτό ανάμεσα στα πόδια του μπαμπά;
Γιατί με γαργαλάει το πουλάκι μου;

Όποιος μεγαλώνει παιδιά σίγουρα έχει έρθει αντιμέτωπος με ερωτήματα όπως αυ­τά: «Να α­φή­σω το παιδί να παίζει τον γιατρό;», «Επιτρέπεται να τρίβεται και να αυ­τοϊ­κα­νο­ποι­εί­ται;». Ό­πως μας δια­βεβαιώνουν οι ειδικοί, η σεξουαλικότητα αποτελεί α­να­πό­σπα­στο κομμάτι της α­να­πτυ­ξι­α­κής πορείας του παιδιού, ωστόσο δεν έχει τη μορ­φή με την οποία την α­ντι­λαμ­βα­νό­μα­στε εμείς οι ενήλικες. Σχε­τίζεται πε­ρισ­σό­τε­ρο με συμπεριφορές που έχουν να κάνουν με την ταυτότητα του φύλου, το ψηλά­φισμα των γεννητικών οργάνων, την περιέργεια για το σώ­μα και τα παιχνίδια με­τα­ξύ φίλων.

Αυτό που πραγματικά προκαλεί εντύπωση είναι πως, σύμφωνα με τους ειδικούς, η σε­ξου­α­λι­κή ανά­πτυξη συντελείται στα πέντε πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού και ό,τι συμβαίνει αυ­τή την περί­οδο έχει αποφασιστική σημασία για τον μετέπειτα έ­φη­βο, όχι μόνο όσον αφορά τη σεξουαλική του ζωή αλλά και για τη διαμόρφωση του χα­ρα­κτή­ρα του. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο οι χειρισμοί των γονιών σε ένα τό­σο λε­πτό θέμα είναι καθοριστικής σημασίας.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή:

Τα στάδια της σεξουαλικής ανάπτυξης

1. Το πρώτο στάδιο της σεξουαλικής ανάπτυξης είναι κατά τον Φρόιντ το «στο­μα­τι­κό» και α­φο­ρά τα παιδιά από τη γέννησή τους μέχρι την ηλικία των δε­κα­ο­κτώ μη­νών. Σε αυτήν τη φά­ση ερωτογε­νής ζώνη του παιδιού –ναι, ερωτογενής– είναι η στο­μα­τι­κή περιοχή (πε­ρι­λαμ­βά­νει τα χείλη, τη γλώσσα και τον στοματικό βλεν­νο­γό­νο). Το «αντικείμενο του πόθου» είναι η μη­τέ­ρα και το μητρικό στήθος. Αυτό που θα βοη­θή­σει το παιδί να αναπτυχθεί ομαλά τώρα εί­ναι μό­νο η στοργή και η αγά­πη που του προσφέρει η σχέση με τη μητέρα και το δέσιμο μαζί της.

2. Μετά τον ενάμιση χρόνο της ζωής του το παιδί περνά στο λεγόμενο «πρωκτικό» στά­δι­ο, που ο­λοκληρώνεται στα τρία με τέσσερα χρόνια του. Τώρα η ηδονή έχει να κά­νει με τον έ­λεγ­χο των σφι­γκτήρων ούρησης και αφόδευσης, τη συγκράτηση και την αποβολή των πε­ριτ­τω­μά­των –η πρώτη σημαίνει την ανυπακοή του προς το πε­ρι­βάλ­λον, ενώ η δεύτερη τη συμ­μόρ­φω­ση.

3. Ακολουθεί το «φαλλικό» στάδιο, το οποίο διαρκεί περίπου μέχρι τα πέντε με έξι του χρό­νια, ο­πότε αρχίζει να διαμορφώνεται η ταυτότητα του φύλου και το παιδί δι­α­πι­στώ­νει τις δι­α­φο­ρές ανά­μεσα στα αγόρια και στα κορίτσια. Σε αυτήν τη φάση αρ­χί­ζει να ταυτίζεται με τον ο­μό­φυ­λο γονιό και να νιώθει «ερωτικά» συναισθήματα για τον ετερόφυλο. Επίσης, στρέφει την προ­σο­χή στα γεν­νητικά του όργανα και βρί­σκει ι­κα­νο­ποί­η­ση στην ενασχόληση με αυτά.

4. Από την ηλικία περίπου των πέντε με έξι ετών μέχρι την εφηβεία η σεξουαλική α­νά­πτυ­ξη δι­α­νύ­ει τη λεγόμενη «λανθάνουσα περίοδο», οπότε το παιδί δημιουργεί ο­μό­φυ­λες σχέσεις και εξιδανικεύει το φύλο του.

Από αυτά τα στάδια περνάνε όλα τα παιδιά, κορίτσια και αγόρια, άλλα νωρίτερα και άλ­λα αρ­γό­­τε­ρα, ανάλογα με την ωριμότητά τους. Είναι πολύ σημαντικό να κα­τα­νοή­σου­με πως αυτό α­πο­τε­λεί κάτι απολύτως φυσιολογικό και ο τρόπος που θα το α­ντι­με­τω­πί­σου­με καθορίζει σε πο­λύ μεγάλο βαθμό και τη μετέπειτα σεξουαλική συ­μπε­ρι­φο­ρά του παιδιού.

Αυτοϊκανοποίηση, ένα παιχνίδι μάθησης

Όλα τα παιδιά εξερευνούν το σώμα τους και ανακαλύπτουν τις «εστίες της η­δο­νής», τα ση­μεί­α δη­λαδή που χαϊδεύοντάς τα νιώθουν μεγαλύτερη απόλαυση. Αυ­τά τα ση­μεί­α δεν είναι άλ­λα από τα γεννητικά τους όργανα, με τα οποία ασχολούνται πο­λύ συ­χνά, τα αγγίζουν και αυ­τό το άγγιγμα τούς προκαλεί ευχαρίστηση.

Η ενασχόληση αυτή αρχίζει ήδη από τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής τους. Μάλιστα, πα­ρα­τη­ρεί­ται πρώτα στα αγόρια και στη συνέχεια στα κορίτσια, πιθανότατα γιατί το πέ­ος είναι πιο ο­ρα­τό από το αιδοίο. Σε αυτήν την ηλικία ο αυνανισμός έχει η­ρε­μι­στι­κό, καταπραϋντικό α­πο­τέ­λε­σμα. Οι ειδικοί μάλιστα τονίζουν πως είναι αναγκαίο να α­φή­σου­με το παιδί ελεύθερο να α­να­κα­λύ­ψει το σώμα του και την ευχαρίστηση που του προκαλεί η ενασχόληση με αυτό. Ευ­τυ­χώς, αντιλήψεις όπως, για πα­­ρά­δειγ­μα, ό­τι ο αυνανισμός μπορεί να βλάψει την υγεία α­νή­κουν στο παρελθόν. Το εν­δι­α­φέ­ρον του παιδιού για τα γεννητικά του όργανα σίγουρα δεν ε­πη­ρε­ά­ζει την πνευ­μα­τι­κή και σω­μα­τι­κή του ανά­πτυξη –για την ακρίβεια, αποτελεί μέρος της. Αν οι γο­νείς α­ντι­δρούν στη συνήθεια αυτή, το παιδί θα νιώσει ένοχο για κάτι που είναι πέρα για πέρα φυ­σι­ο­λο­γι­κό. Εάν προσπαθήσουν να καταστεί­λουν τη σεξουαλικότητά του εί­τε εκ­φρά­ζο­ντας αποδοκιμασία είτε τιμωρώντας το, θα επηρεαστεί αρνητικά η σε­ξου­α­λι­κό­τη­τα της ε­νή­λι­κης ζωής του.

Από την άλλη, όμως, καλό είναι να εξηγήσουμε στο παιδί πως τα γεννητικά όργανα κά­θε αν­θρώ­που είναι μια απολύτως «προσωπική» περιοχή και, αν θέλει να τα αγ­γί­ξει, θα πρέπει να εί­ναι μόνο του, και μάλιστα στο δωμάτιό του.

Αν, ας πούμε, μια μητέρα «συλλάβει» την τρίχρονη κόρη της να «τρίβεται» στο μπρά­τσο του κα­να­­πέ, θα πρέπει να μην αντιδράσει έντονα και να προσπαθήσει να της α­πο­σπά­σει την προ­σο­χή ανοί­γοντας μια κουβέντα ή προτείνοντας να παίξουν μα­ζί ένα παι­χνί­δι ή να δια­βά­σουν ένα παραμύθι. Στη συνέχεια, θα πρέπει να της ε­ξη­γή­σει πως εί­ναι καλύτερο να α­σχο­λεί­ται με το σώμα της μόνη στο δωμάτιό της. Εί­ναι ση­μα­ντι­κό να μη γεμίσουμε το παιδί με ε­νο­χές για κάτι που αποτελεί φυσιο­λογικό στά­δι­ο της ανάπτυξής του. Ο αυνανισμός μπορεί να εί­ναι θέμα ταμπού για ε­μάς, όχι όμως για εκείνο. Δεν μπορεί να κατανοήσει ότι μας φέρνει σε δύ­σκο­λη θέ­ση ή ότι δη­μι­ουρ­γεί ένα «κοινω­νικό» πρόβλημα κάνοντας κάτι που απλώς του προ­κα­λεί ευ­χα­ρί­στη­ση.

Το ζήτημα αυτό μπορεί να γίνει πρόβλημα αν φτάσει σε ακραία σημεία, αν δηλαδή, προ­κει­μέ­νου να αυτοϊκανοποιηθεί, παραμελεί συστηματικά τις υποχρεώσεις του ή α­δυ­να­τεί να συ­γκε­ντρω­θεί σε αυ­τές. Επίσης, υπάρχει θέμα αν διαπιστώσουμε ότι παίρ­νει τη μορφή πα­ρη­γο­ριάς σε μια ιδιαίτερα πιεστική περίοδο για εκείνο. Σε αυ­τές τις περιπτώσεις καλό είναι να α­πευ­θυν­θού­με σε έναν ειδικό, ο οποίος θα μας προ­τεί­νει τρόπους για να το α­ντι­με­τω­πί­σου­με.

Άλλα παιχνίδια εξερεύνησης

Πώς αντιδρούν οι ενήλικες στη θέα δυο μικρών παιδιών που παίζουν «τον γιατρό» ή «το α­ντρό­γυ­­νο»; Οι περισσότεροι γονείς ίσως πανικοβληθούν ή αισθανθούν α­μη­χα­νί­α. Ωστόσο, και αυτό είναι στο πλαίσιο της εξερεύνησης του σώματος και της δι­ε­ρεύ­νη­σης των κοι­νω­νι­κών ρόλων. Η εικόνα δύο παιδιών που παίζουν δεν έχει κα­μί­α σχέ­ση με την εικόνα δύο ε­νη­λί­κων. Ο λόγος για τον οποίο τα παιδιά α­σχο­λού­νται με τέ­τοια παιχνίδια δεν αφορά την α­να­ζή­τη­ση της σεξουαλικής ευχαρίστη­σης: έ­χει να κά­νει με την περιέργεια και την τάση τους να μι­μού­νται τους ρόλους των με­γά­λων.

Αυτό παρατηρείται κυρίως στην προσχολική ηλικία (αργότερα χάνουν το εν­δι­α­φέ­ρον τους, για­τί πια έχουν κατανοήσει τις βασικές διαφορές στην ανατομία των α­γο­ριών και των κο­ρι­τσιών). Επομέ­νως, αν δούμε πως το παιδί μας παίζει με ένα συ­νο­μή­λι­κο τον γιατρό, δεν υ­πάρ­χει λόγος ανησυχίας και, ακόμη περισσότερο, πα­ρέμ­βα­σης. Απλώς, καλό είναι να έ­χου­με τον νου μας να μην κάνουν κάτι που θα τα τραυ­μα­τί­σει ή να μην αναγκάσει το ένα το άλλο να συ­νε­χί­σει το παιχνίδι με το ζόρι.

Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση

Στην προσχολική ηλικία κάνουν την εμφάνισή τους οι πρώτες απορίες που α­να­φέ­ρο­νται στην α­να­­το­μί­α του ανθρώπινου σώματος: «Γιατί δεν έχω πουλάκι σαν τον α­δερ­φό μου;», «Γιατί ο μπα­μπάς έχει μεγαλύτερο πουλάκι από μένα;», «Πώς γί­νο­νται τα παι­διά;». Οι γονείς πολύ συ­χνά έρχονται σε αμηχανία, γιατί δεν ξέρουν τι να α­πα­ντή­σουν, πώς να το πουν και πόσο α­να­λυ­τι­κοί να γίνουν.
● Οι ειδικοί συμφωνούν ότι η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση του παιδιού καλό είναι να ξε­κι­νή­σει όταν αρχίσει το ίδιο να θέτει ερωτήσεις. Οι απαντήσεις μας θα πρέπει να είναι ακριβείς και ξεκάθαρες, σε γλώσσα που να μπορεί να κατανοήσει ανάλογα με την ηλικία του. Οι μύθοι του τύπου «σε έφερε ο πελαργός» ή «σε βρήκαμε στα λά­χα­να» καλό είναι να αποφεύγονται, για­τί πολύ δύσκολα θα μας ξαναπιστέψει όταν κα­τα­λά­βει την απάτη –και θα την καταλάβει!
● Το πόσο αναλυτικοί θα είμαστε είναι κάτι που πάλι θα μας δείξει το ίδιο το παιδί. Οι πλη­ρο­φο­ρί­ες που δίνονται χωρίς εκείνο να έχει προλάβει να αναρωτηθεί θα το α­φή­σουν αδιάφορο ή, ακόμη χει­ρότερα, μπορεί να το σοκάρουν, γιατί δεν έχει φτά­σει στο στάδιο να τις κα­τα­νο­ή­σει.
● Επιπλέον, βασική μας επιδίωξη πρέπει να είναι να παίρνει το παιδί τις πλη­ρο­φο­ρί­ες που χρει­ά­ζε­­ται από εμάς, γιατί έτσι ελέγχουμε τι γνωρίζει και τι όχι και, από την άλ­λη, νιώθει ότι έ­χει δίαυλο επικοινωνίας μαζί μας για να συζητάει ό,τι το προ­βλη­μα­τί­ζει. Η υπερπληθώρα δι­α­στρε­βλω­μέ­νων, τις περισσότερες φορές, πλη­ρο­φο­ρι­ών που θα πάρει από την τηλεόραση ή το διαδίκτυο μπορεί να του προκαλέσει σο­βα­ρή σύγ­χυ­ση ή ακόμη και να τραυματίσει τη σε­ξου­α­λι­κή του συμπεριφορά.

Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση όμως δεν έχει να κάνει μόνο με το τι θα πούμε στο παι­δί. Οι ί­διοι οι γονείς αποτελούν πρότυπο για εκείνο, όπως και η μεταξύ τους σχέ­ση, η οποία γίνεται μο­ντέ­λο για τις σχέσεις ανδρών και γυναικών γενικότερα. Εί­ναι πο­λύ ωραία εικόνα για ένα παι­δί να βλέπει τους γονείς του να ανταλλάσσουν χάδια και να είναι τρυφεροί ο ένας με τον άλ­λο. Αυτό αυτομάτως δη­μιουργεί στο μυαλό του μια υγιή εικόνα σεξουαλικότητας. Προϋ­πό­θε­ση είναι να έχουν οι ίδιοι συ­νει­­δη­το­ποι­ή­σει τη σεξουαλικότητά τους και να αισθάνονται κα­λά με αυτή.

Έχει παρατηρηθεί πως οι γονείς που έχουν καθορίσει τα όριά τους και αισθάνονται α­σφα­λείς ως προς την ταυτότητά τους δημιουργούν πιο ξεκάθαρες συνθήκες και σχέ­σεις, μέσω των ο­ποί­ων το παιδί μπορεί να ορίσει τον εαυτό του χωρίς οι ίδιοι να κα­τα­βά­λουν ιδιαίτερη προ­σπά­θει­α. Ενώ, α­ντίθετα, γονείς που είναι μπερδεμένοι και δεν έχουν ξεκαθαρίσει το θέμα της δι­κής τους οριοθέτη­σης προβάλλουν τα συ­ναι­σθή­μα­τά τους, με άμεση συνέπεια το παιδί να δυ­σκο­λεύ­ε­ται να προσδιορί­σει τον ε­αυ­τό του.

Η σχέση του παιδιού με το γυμνό

Ένα θέμα που προβληματίζει πολλούς γονείς είναι κατά πόσο «επιτρέπεται» να κυ­κλο­φο­ρούν γυμνοί μπροστά στο παιδί ή να κάνουν μπάνιο μαζί του. Και εδώ η ι­δα­νι­κή λύση δεν εί­ναι άλλη από την ι­σορροπία. Είναι αναγκαίο να νιώθουμε άνετα με το σώ­μα μας και την ίδια ει­κό­να να καλλιεργούμε και στο παιδί, να μη συ­μπε­ρι­φε­ρό­μα­στε δηλαδή σαν να πρόκειται για κά­τι ένοχο που φέρει πάνω του ντροπή.

Δεν είναι κακό το παιδί να μας δει γυμνούς, άλλωστε μέχρι κάποια ηλικία δεν α­ντι­λαμ­βά­νε­ται τι βλέπει. Το ίδιο θα μας δείξει πότε τα πράγματα αρχίζουν να παίρ­νουν άλ­λη τροπή και να του δημι­ουργούν απορίες. Η ντροπή κάνει την εμφάνισή της αυ­τό­μα­τα και είναι φυσιολογικό συ­ναί­σθη­μα.

Από την άλλη, δεν υπάρχει λόγος να περιφερόμαστε στο σπίτι γυμνοί με τα γεν­νη­τι­κά μας όρ­γα­να σε κοινή θέα. Αυτό μπορεί να σοκάρει το παιδί ή να εξάψει την πε­ρι­έρ­γει­ά του και να θε­λή­σει να μας αγγίξει. Αυτή είναι σίγουρα μια αμήχανη στιγ­μή, την οποία όμως μπορούμε να αξιοποιήσουμε προς όφελός του. Δεν είναι κακό να αγ­γί­ξει τα γεννητικά όργανα των γο­νιών του, αλλά με το θέμα της εξοικείωσης στο άγ­γιγ­μα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.

Και επειδή οι καιροί που ζούμε είναι πολύ ύποπτοι, καλό είναι να δώσουμε στο παιδί να κα­τα­λά­βει πως το σώμα μας είναι κάτι πολύ προσωπικό και δεν πρέπει να α­φή­νου­με κανένα να μας αγγίζει χωρίς τη θέλησή μας. Οφείλουμε να του δείξουμε πώς να αγαπάει το σώμα του, να το σέβεται και να μην αφήνει κανέναν να το α­κου­μπά χω­ρίς να το θέλει.

ΚΕΙΜΕΝΟ: MOMMY (04/2010) / Μαρία Ρούπα – συνεργάστηκε η Ελεάνα Ελευθερίου (ειδικός ψυ­χι­κής υ­γεί­ας, σε­ξο­λό­γος, υπεύθυνη της Εταιρείας Μελέτης Ανθρώπινης Σεξουαλικότητας) ● ΠΗΓΗ: www.moro-blog.gr

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου