6 Σεπτεμβρίου 2011

Η Χιονάτη στο δικαστήριο

Ο καλός βασιλιάς, ο αυταρχικός δάσκαλος, η κακιά μάγισσα, η μοχθηρή μητριά, ο άξιος πο­λε­μι­­στής, ο αγαθός παπάς. Οι παλιοί με αυτά τα στερεότυπα γαλουχήθηκαν. Όμως τα κλα­σι­κά παρα­μύθια ασκούν ακόμη μεγάλη γοητεία στα παιδιά, αναπαράγοντας, χωρίς διάθεση αμ­φι­σβή­τη­σης, τα κυρίαρχα μοντέλα εξουσίας. Το θέμα «Εξουσία και δύναμη στην παιδική και νε­α­νι­κή λογοτεχνία», που τελευταία συζητιέται έντονα διεθνώς, έχει κεντρίσει αρκετούς Έλ­λη­νες μελετητές. Μια νέα έκ­δοση με αυτόν τον τίτλο από τις εκδόσεις Πατάκη, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, συ­γκέντρωσε 22 μελέτες.

Το βιβλίο ανατρέχει στην παιδική λογοτεχνία, επισημαίνοντας αγαπημένα μοτίβα που ωθούν τα παι­διά να υιοθετήσουν μια επιθυμητή κοινωνική και ιδεολογική συμπεριφορά. Στην ουσία, υ­πο­στη­ρί­­ζουν οι επιμελητές της έκδοσης Δ. Αναγνωστοπούλου και Γ. Παπαντωνάκης, «οι ε­νή­λι­κες είναι οι αποικιοκράτες και τα παιδιά είναι οι αποικιοκρατούμενοι».

Ατέλειωτη κακοποίηση

Τα λαϊκά παραμύθια από την ηπειρωτική ή τη νησιωτική Ελλάδα δημιουργούν συχνά έκ­πλη­ξη με την υπερβολή τους. Σε εκατοντάδες από αυτά τα παιδιά κακοποιούνται συ­στη­μα­τι­κά α­πό μητριά, πα­τριό, γονείς, πεθερούς, παππούδες, ξένους. Η μητριά κρατάει τα σκήπτρα, ό­μως συνήθως βάζει τρίτους να εγκληματήσουν: τη μαμή, τον υπηρέτη, τον Αράπη, τον άντρα της, έναν κυνηγό. Στο πε­λοποννησιακό παραμύθι «Η κόρη του βασιλιά» (μια παραλλαγή της Χιο­νά­της) η μητριά ζητάει ως α­πόδειξη του θανάτου της προγονής της «να της πάνε αίμα ένα πο­τή­ρι να πιει» κι αλλού απαιτεί τα μάτια ή τα χέρια του κοριτσιού. Σε άλλα παραμύθια (που θυ­μί­ζουν παραλλαγές του «Χάνσελ και Γκρέτελ») απάνθρωπη εμφανίζεται η ίδια η μάνα, που ε­γκα­τα­λεί­πει τα παιδιά της, ενώ σε κάποια οι γονείς δε διστάζουν να τα σφάξουν.

Τα παιδιά υφίστανται κάθε είδους σωματική βία (ξύλο με βέργα, κρέμασμα από τον φράχτη, δη­λη­­τη­ρί­α­ση, σφάξιμο και πέταμα μέσα στον φούρνο κτλ.) αλλά και λεκτική ή άλλη (φωνές, α­πει­λές, απομόνωση, κατάρα, μάγεμα, εκδίωξη από το σπίτι, πώλησή τους). Σε κάποια πα­ρα­μύ­θια τα παι­διά υφίστανται μέχρι και σεξουαλική κακοποίηση: ο πατέρας παντρεύεται την κό­ρη του, ο παπάς ή ο δάσκαλος επιθυμεί το κορίτσι –όμως συνήθως η κόρη ξεφεύγει και δι­α­τη­ρεί αλώβητη την αθωότη­τά της.

Κι αν όλα αυτά τα βίαια σας φαίνονται ξεπερασμένα, τα σημερινά στοιχεία είναι αφοπλιστικά: το 65,5% των γονέων κάνει χρήση σωματικής βίας εις βάρος των παιδιών του, οι πε­ρι­πτώ­σεις αιμομιξί­ας είναι συχνές και βέβαια στο διαδίκτυο ανθεί η παιδική πορνογραφία. Σύμ­φω­να με κάποιους, οι θάνατοι και τα εγκλήματα στα παραμύθια συμβολίζουν την έκφραση κά­ποιας εσώτερης επιθυμίας. Μια κυρίαρχη άποψη άλλωστε είναι πως τα παραμύθια βοη­θούν τα παιδιά να εξοικειώνονται με τη σκληρή πραγματικότητα.

Στο κεφάλαιο «Εγκλήματα, αδικήματα και αδικοπραξίες σε δημοφιλή λαϊκά παραμύθια» οι με­λε­τη­­τές εντοπίζουν τα αδικήματα που διαπράττουν οι γνωστότεροι ήρωες των κλασικών πα­ρα­μυ­θιών και μας λένε τι ποινές επισείουν αυτά σύμφωνα με τον σημερινό ποινικό κώδικα. Έ­τσι, στην «Κοκκινο­σκουφίτσα» η καταβρόχθιση της γιαγιάς από τον κακό λύκο θεωρείται αν­θρω­πο­κτο­νί­α από πρόθε­ση και ισοδυναμεί με ισόβια κάθειρξη, ενώ η εισβολή της Χιο­νά­της στο σπίτι των επτά νάνων θεω­ρείται διατάραξη οικιακής ειρήνης που τιμωρείται με φυ­λά­κι­ση ενός έτους! Όταν πάντως η Γκρέτελ σκοτώνει την κακιά μάγισσα, η πράξη θεωρείται νό­μι­μη άμυνα και δεν τιμωρείται.

Τα στερεότυπα ανατρέπονται

Τη δεκαετία του ’60 σε Ευρώπη και Αμερική αρχίζουν να κυκλοφορούν βιβλία που αμ­φι­σβη­τούν τους κοινωνικά προκαθορισμένους ρόλους, αξιολογούν την ωριμότητα και την αυθεντία των γονιών, αμφισβητούν τις εξουσιαστικές σχέσεις μεταξύ παιδιών και γονιών και ε­πα­νε­ξε­τά­ζουν τους «νό­μους» που διέπουν την καθημερινότητα των παιδιών: από τα γλωσ­σι­κά πρό­τυ­πα μέχρι τα ωράρια ύπνου και φαγητού και τα πρότυπα υγιεινής και καθαριότητας.

Ένα πιο πρόσφατο παράδειγμα στα καθ’ ημάς είναι ο «Τράγος και τα εφτά λυκάκια» της Ρέ­νας Ρώσση-Ζαΐρη, διασκευή του γνωστού παραμυθιού των Γκριμ «Ο λύκος και τα επτά κα­τσι­κά­κια». Ως γνωστόν, στο κλασικό παραμύθι τα κατσικάκια τιμωρούνται (τα τρώει ο κα­κός λύ­κος), γιατί δε συμμορφώθηκαν στην εντολή της μαμάς να μην ανοίξουν την πόρτα. Και βέ­βαι­α, το ήμερο ζώο είναι καλό, ενώ το άγριο κακό. Όμως στον «Τράγο» τα στερεότυπα α­να­τρέ­πο­νται –κάτι που συναντάμε και στα «Τρία μικρά λυκάκια» του Ευγένιου Τριβιζά. Το κα­κό, λένε αυτοί, μπορεί να προέλθει και από το οικείο... Άλλωστε η οικολογία έχει εισβάλει στα σύγ­χρο­να παραμύθια: εδώ είναι ο λύκος και όχι η Κοκκινοσκουφίτσα που κινδυνεύει με α­φα­νι­σμό.

Η Άλκη Ζέη στο μυθιστόρημά της «Ο ψεύτης παππούς» περνάει αντιεξουσιαστικά πρό­τυ­πα και αντικομφορμιστικές θέσεις, παρουσιάζοντας έναν αντισυμβατικό παππού που κα­τα­λύ­ει τα ό­ρι­α του καθωσπρεπισμού και παρωδεί τον ίδιο του τον εαυτό. Η Ζωρζ Σαρή στα «Γε­νέ­θλι­α» μιλάει για τη δικτατορία υπό το πρίσμα ενός εννιάχρονου κοριτσιού που α­ντι­λαμ­βά­νε­ται τη χού­ντα μέσα από μικρά καθημερινά πράγματα.

Η νεότερη παιδική λογοτεχνία αρχίζει να ξανακοιτά και την ιστορία: χαρακτηριστικό πα­ρά­δειγ­μα το «Αγόρι με τη ριγέ πιτζάμα» του Τζον Μπόιν με ήρωα έναν μικρό Γερ­μα­νό, γιο ναζιστή. Δί­νει μια νέα οπτική σε ένα «δύσκολο» θέμα όπως αυτό των στρατοπέδων συγκέντρωσης, που νωρίτερα παρου­σιαζόταν αυστηρά και μόνο από τη σκοπιά των θυμάτων.

Όσο για τον Ευγένιο Τριβιζά, εμφανίζεται ως ο βασικός εκπρόσωπος της ανατροπής των γνω­στών στερεοτύπων στην Ελλάδα. Σε δύο μάλιστα βιβλία του («Τα μαγικά μαξιλάρια» και «Η τελευταία μαύρη γάτα») καταφέρνει να περάσει στα παιδιά μια δυσνόητη έννοια: αυτή του ο­λο­κλη­ρω­τι­σμού ως πολιτικού συστήματος. Περιγράφοντας τη γενοκτονία μαύρων γάτων, ου­σι­α­στι­κά περιγράφει τις βασικές αρχές της μισαλλοδοξίας, του ρατσισμού και του φα­σι­σμού: σιγά σιγά οι ίδιοι οι γάτοι άλλου χρώματος, από φόβο, αρχίζουν να γίνονται δειλοί κα­τα­δό­τες, που σκοτώνουν τους παλιούς συντρόφους τους με τη δικαιολογία του χρώματός τους και με τη φρούδα ελπίδα ότι αυτούς δε θα τους πειράξει κανείς...

ΠΗΓΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ (20.02.2011) / Ευάννα Βενάρδου

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου