16 Νοεμβρίου 2010

Το στρες σε παιδιά και εφήβους

(διδάκτωρ σχολικής ψυχολογίας)

Το στρες είναι μια πολυδιάστατη έννοια που χρησιμοποιείται ευρύτατα τόσο από επιστήμονες ό­σο και από μη ειδικούς για να περιγράψουν ευρέως τις ποικίλες εκφάνσεις του. Είναι μια α­ντί­δρα­ση του οργανισμού στα διάφορα ερεθίσματα (περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οργανικά) στην προσπά­θειά του να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του εκάστοτε περιβάλλοντος, που συ­νε­χώς μεταβάλλε­ται.

Οι ερευνητές είναι σαφείς: Το στρες μειώνει την ανοσοποιητική ικανότητα του ανθρώπινου ορ­γα­νι­σμού και τον καθιστά περισσότερο ευπαθή σε μεταδοτικές ασθένειες όπως η γρίπη, η η­πα­τί­τι­δα Β και τα κοινά κρυολογήματα. Και ο μηχανισμός είναι γνωστός: Οι ορμόνες του στρες αλλάζουν τη σύνθεση και έκλυση των κυτοκινών (ενώσεις που ρυθμίζουν την α­νο­σο­ποι­η­τι­κή αντίδραση) και μειώ­νουν το επίπεδο των αντισωμάτων.

Στρες στην παιδική ηλικία

Οτιδήποτε προκαλεί αλλαγή στη ζωή ενός παιδιού προκαλεί και στρες. Σοβαρές αλλαγές, αλ­λά και άλλοι λόγοι για τους οποίους ένα παιδί μπορεί να αισθανθεί στρες, θεωρούνται:
● Θάνατος ενός γονιού ή άλλου προσφιλούς προσώπου.
● Διαζύγιο, χωρισμός και οικογενειακοί καβγάδες.
● Έναρξη σε παιδικό σταθμό, νηπιαγωγείο ή σχολείο.
● Αλλαγή σπιτιού, σχολείου.
● Οικονομικές δυσκολίες.
● Αρρώστιες, τραυματισμοί.
● Παρατεταμένη κόπωση (οφειλόμενη σε έλλειψη ύπνου ή άλλους λόγους).
● Κακοποίηση (σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική).
● Βία μέσα στην οικογένεια αλλά και στην ευρύτερη κοινότητα.
● Φυσικές καταστροφές (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές).
● Σχολικά προβλήματα, πιέσεις και φόβος αποτυχίας.
● Διάφορα στοιχεία της διαδικασίας της μάθησης.

Οι αντιδράσεις του παιδιού στο στρες ποικίλλουν ανάλογα με το στάδιο της ανάπτυξής του, την ι­κανότητά του να το χειρίζεται, την ένταση και τη διάρκεια του στρες. Από τις πιο σαφείς εν­δεί­ξεις ότι ένα παιδί βιώνει στρες είναι οι αλλαγές στη συμπεριφορά του και η διαδικασία της παλινδρόμη­σης. Επανεμφανίζονται, δηλαδή, συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν μι­κρό­τε­ρες ηλικίες, όπως ενού­ρηση, ανώριμη ομιλία κτλ. Το παιδί μπορεί να αποσυρθεί από δρα­στη­ρι­ό­τη­τες τις οποίες συνήθιζε να απολαμβάνει, να παραπονιέται για πονοκεφάλους, πό­νους στο στομάχι, να παρουσιάζει διατα­ραχές ύπνου (εφιάλτες, ακόμη και υπνοβασία). Άλ­λα παι­διά που υποφέρουν από στρες δείχνουν φοβισμένα, ανασφαλή και δυσκολεύονται να α­πο­χω­ρι­στούν τη μητέρα τους. Άλλα, πάλι, κάτω από τις ίδιες συνθήκες γίνονται πολύ ε­πι­θε­τι­κά και μη συνεργάσιμα.

Πώς αντιμετωπίζεται το στρες στα παιδιά

Γενικά, βοηθούμε τα παιδιά να αποκτήσουν το υπόβαθρο και τις δεξιότητες που είναι α­πα­ραί­τη­τα για να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες ή τις αντιξοότητες στη ζωή τους. Μερικές τέτοιες στρα­τη­γι­κές είναι:

1. Προσπαθούμε να προφυλάσσουμε τα παιδιά από τρόπους σκέψης με υψηλά επίπεδα στρες και να τα προστατεύουμε από στρεσογόνες καταστάσεις, χωρίς να εκδηλώνουμε υ­περ­προ­στα­τευ­τι­κή συμπεριφορά.

2. Διατηρούμε ένα οργανωμένο σπίτι, με ρουτίνες και συμπεριφορές που αυξάνουν το αί­σθη­μα α­σφάλειας.

3. Δείχνουμε ευαισθησία στα αισθήματα του παιδιού ενώ, συγχρόνως, παρέχουμε ή δη­μι­ουρ­γού­με ευκαιρίες να εκφράζεται ελεύθερα.

4. Έχουμε ρεαλιστικές απαιτήσεις και προσδοκίες από το παιδί.

5. Βεβαιωνόμαστε ότι τα καταφέρνει ικανοποιητικά στο σχολείο. Το βοηθάμε αν χρειαστεί.

6. Δίνουμε μηνύματα αγάπης και τρυφερότητας (φιλί, αγκαλιά, επιβεβαιωτικό άγγιγμα).

7. Αφιερώνουμε καθημερινά λίγο χρόνο ατομικά σε κάθε παιδί μας.

8. Συμπεριλαμβάνουμε διασκέδαση, παιχνίδι, γέλιο, χιούμορ στη ζωή του παιδιού και όλης της οι­κογένειας.

9. Διδάσκουμε στο παιδί διαχείριση του θυμού και δεξιότητες για επίλυση προβλημάτων και ε­σω­τε­ρι­κών συγκρούσεων (το σχολείο μπορεί από την πλευρά του να παίξει κι αυτό τον δικό του ρόλο).

10. Ενθαρρύνουμε υγιείς συνήθειες φαγητού και ύπνου, καθώς και ευκαιρίες για φυσική δρα­στη­ρι­ό­τη­τα και δημιουργική έκφραση.

11. Επιβλέπουμε και περιορίζουμε την τηλεόραση, τα βιντεοπαιχνίδια, τη χρήση των η­λε­κτρο­νι­κών υπολογιστών.

12. Διδάσκουμε τεχνικές χαλάρωσης, όπως βαθιές αναπνοές και ασκήσεις.

Το υπερβολικό στρες που αισθάνεται το παιδί επηρεάζει αρνητικά όλη του την ανάπτυξη –γνω­στι­κή, συναισθηματική και κοινωνική. Οι σχολικές επιδόσεις επιδεινώνονται. Όποια και αν είναι τα συ­μπτώματα του στρες στο παιδί, σκόπιμο είναι οι γονείς να μην τα αγνοούν ελ­πί­ζο­ντας ότι θα εξαφα­νιστούν από μόνα τους, αλλά να συμβουλεύονται ειδικούς, ιδιαίτερα όταν το παιδί δεν μπορεί να α­ντεπεξέλθει στις απαιτήσεις της καθημερινής του ζωής.

Στρες στην εφηβεία

Η εφηβεία θεωρείται από τις πιο στρεσογόνους περιόδους της ζωής του ανθρώπου, με τις πε­ρισ­σό­τε­ρες, πολυπλοκότερες και πιο σημαντικές αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα και στην προσωπι­κότητα του ατόμου, που από παιδί γίνεται ενήλικος. Ο έφηβος πασχίζει να κα­τα­νο­ή­σει όλες αυτές τις δραστικές αλλαγές (στο σώμα, τα συναισθήματα, τις σκέψεις, τη συ­μπε­ρι­φο­ρά, τις προσδοκίες των άλλων, τις κοινωνικές σχέσεις –ιδιαίτερα με το άλλο φύλο κτλ.) και να προσδιορίσει την και­νούργια του ταυτότητα. Πολύ συχνά τα μηνύματα από τον ε­σω­τε­ρι­κό αλλά και τον εξωτερικό κό­σμο του εφήβου είναι ασαφή, διφορούμενα και δη­μι­ουρ­γούν σύγχυση, καθώς και αισθήματα ματαί­ωσης.

Είναι και δεν είναι παιδιά, είναι και δεν είναι ενήλικοι. Έχουν περισσότερες ευθύνες και ε­λευ­θε­ρί­α απ’ ό,τι όταν ήταν παιδιά, αλλά έχουν λιγότερες ευθύνες και ελευθερία απ’ ό,τι οι ε­νή­λι­κοι.

Μερικά από τα σημάδια του στρες στον έφηβο είναι:
● Αντικοινωνική συμπεριφορά (επιθετικότητα, βανδαλισμοί, κλοπή, ψέματα, εθισμός σε χη­μι­κές ου­σίες).
● Επαναστατική συμπεριφορά στο σπίτι και στο σχολείο (εριστικότητα, άρνηση συ­νερ­γα­σί­ας).
● Οργανικά συμπτώματα (πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι κτλ.).
● Αδιαφορία για το σχολείο, δυσκολίες στη συγκέντρωση και στη μάθηση, συχνές απουσίες και χα­μηλές επιδόσεις.
● Αλλαγές στις συνήθειες φαγητού και ύπνου.
● Απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που μέχρι πρόσφατα ευχαριστιόταν.
● Μοναξιά, απομόνωση, καταθλιπτικές τάσεις (σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας).

Πώς αντιμετωπίζεται το στρες στους εφήβους

Γονείς, εκπαιδευτικοί και γενικά όλοι οι ενήλικοι μπορούν να βοηθήσουν τους εφήβους να κά­νουν το φορτίο τους πιο ελαφρύ:

1. Τους ενθαρρύνουμε να μιλούν γι’ αυτά που συμβαίνουν μέσα τους. Δείχνουμε συμπόνια, α­κού­με χωρίς κριτική στάση και αποφεύγουμε σχόλια που μειώνουν τη σπουδαιότητα του προ­βλή­μα­τος, ό­πως «θα το ξεπεράσεις» ή «δεν είναι σπουδαίο». Σ’ αυτό το συμπέρασμα μπο­ρεί να φτάσουν οι ί­διοι, εν καιρώ, όταν τους ακούμε προσεχτικά και τους στηρίζουμε.

2. Συγκεντρωνόμαστε στη θετική επικοινωνία και σχέση μαζί τους, ώστε να νιώθουν άνετα να ζη­τούν τη βοήθεια ή την παρέμβασή μας όταν τη χρειάζονται.

3. Διατηρούμε οργάνωση, σταθερότητα και προβλεψιμότητα στην οικογενειακή μας ζωή.

4. Ενθαρρύνουμε τη συμμετοχή σε δραστηριότητες αθλητικές, καλλιτεχνικές, κοινωνικές και πο­λι­τι­στι­κές, που τους δίνουν χαρά και ικανοποίηση.

5. Δίνουμε το καλό παράδειγμα στην αντιμετώπιση των δυσκολιών στη δική μας ζωή και στην απο­τελεσματική διαχείριση του στρες.

6. Τους διδάσκουμε (καλύτερα ακόμη από την παιδική ηλικία) ασφαλείς τρόπους εκδήλωσης του θυμού τους, καθώς και τρόπους χαλάρωσης.

7. Παρέχουμε εξωσχολική βοήθεια για τη βελτίωση των σχολικών επιδόσεων.

Είναι πολύ σημαντικό να βοηθάμε τους νέους να αντιμετωπίζουν το στρες και να βρίσκουν υ­γι­είς διεξόδους στα προβλήματά τους, γιατί είναι πολύ εύκολη η κατάληξη στα ναρκωτικά, το αλ­κο­όλ, την κατάθλιψη ή άλλες αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.

ΠΗΓΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ (20.02.2001)

2 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Πράγματικα συμφωνώ απολύτος!

Ανώνυμος είπε...

Υπάρχουν πολλά θέματα που απασχολούν τουσ σημερινούσ ελλήνες!![οικονομικοί λόγοι κ.α

Δημοσίευση σχολίου