18 Απριλίου 2011

Ηθική νοημοσύνη

Ηθική νοημοσύνη είναι η ικανότητα να ξεχωρίζεις το καλό απ’ το κακό, αλλά και να σέ­βε­σαι τις α­ξί­ες των άλλων. Με άλλα λόγια, είναι το καλύτερο δώρο που μπο­ρού­με να κάνουμε σε ένα παι­δί.

Υπάρχουν πολλοί και διάφοροι τύποι νοημοσύνης. Κάποιοι άνθρωποι έχουν το χά­ρι­σμα της μα­θη­μα­­τι­κής και φιλοσοφικής σκέψης, όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ή ο Μπιλ Γκέιτς. Κάποιοι άλ­λοι είναι συ­ναισθηματικά προικισμένοι, για παράδειγμα οι με­γά­λοι συγ­γρα­φείς όπως ο Τζον Στάινμπεκ και η Άι­ρις Μέρντοχ, άνθρωποι δηλαδή που μπο­ρούν να αποτυπώσουν ή να με­τα­φέ­ρουν το συναίσθημά τους στο ευρύ κοι­νό. Επίσης υ­πάρ­χει η πρακτική νοημοσύνη. Εί­ναι οι άνθρωποι που επιλύουν προ­βλή­μα­τα, μπο­ρούν να φτιάξουν ένα αυτοκίνητο, να δώ­σουν λύση όταν πλημμυρίσει το υ­πό­γει­ο ή να λύσουν εύκολα μια εξίσωση. Επιπλέον υ­πάρ­χει και η αισθητική νοη­μο­σύ­νη, αυτή που διαθέτουν οι καλλιτέχνες, οι ζωγράφοι και οι μου­σι­κοί. Κάποιες φο­ρές, ι­δι­αί­τε­ρα στους μουσικούς και στους συνθέτες, η ευφυΐα αυτή συν­δυ­ά­ζε­ται με μα­θη­μα­τι­κή ευφυΐα.

Τέλος, υπάρχει κι ένα άλλο είδος ευφυΐας, ίσως το λιγότερο γνωστό, η λεγόμενη η­θι­κή νοη­μο­σύ­νη. Πρόκειται για το είδος εκείνο της εξυπνάδας που συνδυάζει τη δύ­να­μη του χαρακτήρα με την ορθή κρίση, δύο προσόντα που συνήθως α­πα­ξι­ώ­νου­με γιατί δεν τα θεωρούμε και τό­σο σημαντικά.

Τι είναι η ηθική νοημοσύνη

Είναι η αρετή που μας μαθαίνει να κάνουμε όλα αυτά που οφείλουμε και όχι αυτά που μας α­ρέ­σει να κάνουμε.

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Ρόμπερτ Κόουλς στο βιβλίο του The Moral Intelligence Of Chil­dren («Η η­θική νοημοσύνη των παιδιών») διατυπώνει την άποψη ότι τα παιδιά χρει­ά­ζο­νται κά­τι πε­ρισ­σό­τε­ρο από επιτυχία στις σπουδές τους και από την ι­κα­νό­τη­τα να τα πηγαίνουν κα­λά με τους άλλους για μια ικανοποιητική ζωή. Χρει­ά­ζο­νται συ­νεί­δη­ση, δηλαδή την ι­κα­νό­τη­τα να ερ­μη­νεύ­ουν αυτά που νιώ­θουν και να είναι σί­γου­ρα γι’ αυτά που ξέρουν. Τα παιδιά με α­να­πτυγ­μέ­νη την ηθική νοημοσύνη βι­ώνουν συ­ναι­σθη­μα­τι­κή ασφάλεια, επειδή ε­μπι­στεύ­ο­νται την εσωτερική αίσθηση που δι­α­θέ­τουν για να διακρίνουν το σωστό απ’ το λάθος, το καλό απ’ το κακό. Αυτό είναι που τα βοηθάει να αισθά­νονται ισχυρούς δεσμούς με τους άλλους αν­θρώ­πους, ό­πως με την οικογένεια, τους φίλους ή τους συμμαθητές τους.

Οι επτά βασικές αρετές της ηθικής νοημοσύνης

Στο βιβλίο Building Moral Intelligence («Χτίζοντας την ηθική νοημοσύνη») ο κα­θη­γη­τής Dr Michele Borba και συγγραφέας του βιβλίου δίνει ένα σαφές πλάνο για το πώς μπορούμε να δι­δά­ξου­με στα παιδιά τις αρετές της ηθικής νοημοσύνης. Αυτές εί­ναι επτά και καθεμία μπορεί να διδαχτεί με συ­γκεκριμένους τρόπους:

1. Ενσυναίσθηση. Είναι η ικανότητα να μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα συ­ναι­σθή­μα­τα και τις ανά­γκες των άλλων. Για να την αποκτήσει το παιδί θα πρέπει να το βοη­θή­σου­με να καλ­λι­ερ­γή­σει την ευαισθησία του, να εμπλουτίσει το λεξιλόγιό του, αλ­λά και να του δείξουμε τον τρό­πο να αναγνωρί­ζει τα συναισθήματα των άλλων.

2. Συνείδηση. Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζεις το σωστό και να μπορείς να το πράτ­τεις. Πρέ­πει να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για ηθική ανάπτυξη στην οι­κο­γέ­νει­α, να διδάξουμε στο παιδί να ξε­χωρίζει το καλό απ’ το κακό και να ε­νι­σχύ­σου­με την ηθική του ανάπτυξη (να βοη­θά­ει, για παρά­δειγμα, όσους έχουν α­νά­γκη).

3. Αυτοέλεγχος. Είναι η ικανότητα να ελέγχουμε τις σκέψεις και τις πράξεις μας και να λει­τουρ­­γού­με με τον τρόπο που έχουμε μάθει πως είναι ο σωστός. Καλό εί­ναι να διδάξουμε ως προ­τε­ραι­ό­­τη­τα την αρετή της αυτοπειθαρχίας. Επίσης, να μά­θου­με στο παιδί να θέτει στό­χους και να βάζει τα δυνατά του για να τους πραγ­μα­το­ποι­ή­σει.

4. Σεβασμός. Το να δείχνεις πως εκτιμάς τους άλλους, φροντίζοντάς τους αλλά και μι­λώ­ντας τους με πολιτισμένο τρόπο. Για να βοηθήσουμε το παιδί, θα πρέπει να του δι­δά­ξου­με τον σε­βα­σμό αφού πρώτα το... σεβαστούμε. Πρέπει, επίσης, να του μά­θου­με την αρετή της ευ­γέ­νει­ας, δίνοντας έμφαση στους καλούς τρόπους. Είναι ένα ε­φό­δι­ο που θα έχει για όλη του τη ζω­ή.

5. Καλοσύνη. Το να νοιάζεσαι για την ευημερία και τα αισθήματα των άλλων. Δι­δά­σκο­ντας στα παιδιά την αξία της καλοσύνης, αλλά και μαθαίνοντάς τα να ε­πα­να­στα­τούν στη φτώχεια και στη μι­ζέρια, τα εισάγουμε στη δύσκολη αξία της κα­λο­σύ­νης.

6. Ανεκτικότητα. Το να σέβεσαι τις αξίες και τα δικαιώματα όλων των ανθρώπων, α­κό­μη κι αν διαφωνείς με τα πιστεύω τους. Από πολύ νωρίς τα μικρά παιδιά πρέπει να μάθουν και να τους γίνει συνείδηση πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, α­νε­ξαρ­τή­τως χρώματος, καταγωγής, θρη­σκεί­ας ή εμ­φάνισης.

7. Δικαιοσύνη. Το να διαλέγεις την ανοιχτόμυαλη συμπεριφορά και να συ­μπε­ρι­φέ­ρε­σαι δί­και­α στους άλλους. Μάθετε στο παιδί τι είναι δικαιοσύνη, διδάξτε του να συ­μπε­ρι­φέ­ρε­ται δί­και­α, καθώς και τους τρόπους να αντιδρά στο άδικο.

Πώς χτίζεται η ηθική νοημοσύνη του παιδιού

Μια άλλη επίσης ενδιαφέρουσα άποψη για την ηθική νοημοσύνη είναι αυτή της Α­με­ρι­κα­νί­δας ψυ­χο­­λό­γου και ειδικής σε θέματα ανατροφής Μίμι Ντο. «Η διανοητική και η συναισθηματική α­ντί­λη­ψη είναι σημαντικές», λέει η ψυχολόγος. «Στην ε­ρώ­τη­ση όμως τι μετράει περισσότερο, το μυαλό ή η καρδιά, συνήθως ξεχνάμε την ψυχή. Και αυτή είναι που έχει τη μεγαλύτερη ε­πί­δρα­ση στη διαμόρ­φωση της προ­σω­πι­κό­τη­τας ενός παιδιού».

1. Να σκέφτεστε θετικά. Τα παιδιά ανταποκρίνονται πάντοτε στις υψηλές ή χα­μη­λές προσ­δο­κί­ες των γονιών τους, γι’ αυτό τοποθετήστε τον πήχη ψηλά. Να ε­μπι­στεύ­ε­στε τις επιλογές του παιδιού. Προτιμήστε να πιστεύετε ότι θα κάνει το σω­στό και όχι το λάθος. Περιμένετε από αυ­τό να δείχνει σεβασμό σε σας, στους άλ­λους και στον εαυτό του. Πάνω απ’ όλα, όμως, να πι­στεύ­ε­τε ότι θα έχει μια ευ­τυ­χι­σμέ­νη ζωή. Αποφεύγετε να διαβάζετε δυσάρεστες έρευνες και να φοβάστε δι­αρ­κώς για το μέλλον του. Στην εποχή του υλισμού και της «τοξικής» παιδικής η­λι­κί­ας εί­ναι εύκολο να μας κα­τακλύσει ο φόβος ότι οι ζωές των παιδιών πήγαν στραβά με κά­ποιον τρόπο. Κι όμως, η παιδική ηλι­κία μπορεί ακόμη να είναι μια περίοδος δι­α­σκέ­δα­σης και αθωότητας και να έχει πολλά ηλιόλουστα απογεύματα με παι­χνί­δια στην πλατεία.

2. Μάθετε να ζείτε τη στιγμή. «Τα παιδιά το καταλαβαίνουν όταν δεν είστε πραγ­μα­τι­κά συ­γκε­­ντρω­μέ­νοι σε αυτά», μας λέει η Ντο. Η αφηρημάδα και η συνεχής έ­γνοια για άλλα πράγ­μα­τα εκ­λαμβάνεται από εκείνα ως αδιαφορία. Όπως είπε χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά ένα τετράχρονο παι­δί: «Μαμά, μπορείς να με ακούσεις με το μπροστινό μέρος του προσώπου σου;» Το πιο ση­μα­ντι­κό πράγμα, λοιπόν, που μπορείτε να διαθέσετε στο παιδί είναι ο χρόνος σας. Και αν α­φι­ε­ρώ­σε­τε χρόνο, θα μπορέσετε να χα­λα­ρώ­σε­τε και να απολαύσετε τη στιγμή. Πολύ συχνά πο­λύ­τι­μες στιγμές μάς προ­σπερ­νούν γιατί είμαστε πολύ απασχολημένοι για να τις δι­α­κρί­νου­με ή ανησυχούμε για κά­τι που έχει ήδη περάσει ή μας απασχολεί κάτι άλλο που μπορεί να συμ­βεί ή και να μη συμβεί. Αντ’ αυτού, δο­κιμάστε να αφιερώσετε όλη σας την προσοχή στο πα­ρόν.

3. Κατεβάστε ταχύτητα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό αν θέλετε να απολαύσετε τις ώ­ρες που περ­νά­τε με τα παιδιά. Αναπτύξτε δομές και υιοθετήστε συνήθειες στη ζω­ή σας που να δίνουν και σε σας και σε εκείνα χώρο να αναπνεύσετε. Για πα­ρά­δειγ­μα, ξεκινήστε δέκα λεπτά νω­ρί­τε­ρα για το ραντεβού με τον γιατρό, για να μπο­ρέ­σε­τε να περπατήσετε με το παιδί στο πάρκο που βρίσκεται στον δρόμο για το ι­α­τρεί­ο και να σταματήσετε για να μυρίσετε τα λουλούδια. Αυ­τά τα μικρά πράγματα εί­ναι που βοηθούν τα παιδιά να καλλιεργήσουν τον ψυχισμό τους και τα κάνει να αι­σθά­νο­νται ότι ζουν σε έναν θαυμαστό κόσμο.

4. Να επιβραβεύετε και τη συλλογική προσπάθεια. Παρακολουθείτε το παιδί σας που παί­ζει ποδό­σφαιρο. Στο τέλος του αγώνα τρέχει προς το μέρος σας ζητώντας την ε­πι­βρά­βευ­ση. Ε­σείς του λέ­τε: (α) «Μπράβο! Ήσουν με διαφορά ο καλύτερος παί­κτης στο γήπεδο. Είσαι πραγ­μα­τι­κά εκπληκτι­κός» ή (β) «Τι καταπληκτική ομάδα που έχετε, όλοι σας δουλέψατε έ­ξο­χα. Ήταν ένα συναρπαστικό παιχνίδι». Όλοι μπαί­νου­με στον πειρασμό να υιοθετήσουμε την πρώ­τη επιλογή, επειδή τα παιδιά λα­­τρεύ­ουν τους επαίνους και διψούν για την αποδοχή των γο­νιών τους. Καλύτερα ό­μως να επιλέξετε τη δεύτερη. «Υπενθυμίζοντας στο παιδί ότι είναι μέ­ρος ενός συ­νό­λου –σε αυτή την περίπτωση μιας ποδοσφαιρικής ομάδας– αποκτά την αί­σθη­ση ότι συνυπάρχει δημιουργικά και σε σχέσεις εξάρτησης με τους άλλους αν­θρώ­πους. Αυ­τό είναι στοιχείο-κλειδί για την ανάπτυξη μιας υγιούς συνείδησης», λέει η ψυ­χο­λό­γος.

5. Γίνετε χαρούμενοι. Πριν αρχίσετε να ανησυχείτε για την ευτυχία του παιδιού, χρει­ά­ζε­ται πρώ­τα να αναζητήσετε τη δική σας. Τα παιδιά μπορούν να δουν πέρα α­πό τα ψεύτικα χα­μό­γε­λα. Αν εκτι­μάτε τον εαυτό σας, το παιδί θα το νιώσει και αυ­τό θα είναι ένα από τα πιο πο­λύ­τι­μα μαθήματα ζω­ής. Η Μίμι Ντο μιλά για ένα δίλημμα που αντιμετώπισε κάποιο Σάββατο πρω­ί, όταν δεν μπορούσε να αποφασίσει αν θα πή­γαι­νε στο μάθημα της γιόγκα (η «ε­γω­ι­στι­κή» επιλογή) ή αν θα έμενε στο σπίτι για να περάσει λίγο ποιοτικό χρόνο παρέα με τα παιδιά της (η επιλογή της «καλής μη­τέ­ρας»). Τελι­κά, αποφάσισε η μικρή της κόρη για εκείνη: «Μου εί­πε να πάω επειδή με­τά το μάθημα της γιόγκα είμαι καλύτερος άνθρωπος και πιο καλή πα­ρέ­α», θυ­μά­ται η Ντο. Όταν είστε χαρούμενοι και χαλα­ροί, αντανακλάτε θετική ενέργεια. Είναι με­τα­δο­τι­κή. Μην προσποιείστε ότι είστε οι τέλειοι γονείς, απλώς να είστε χα­ρού­με­νοι. Τόσο α­πλά.

6. Βρείτε την ψυχή σας. Δε χρειάζεστε την οποιαδήποτε θρησκεία για να έρθετε σε ε­πα­φή με την ψυχή σας. «Λαμβάνω συνεχώς γράμματα από γονείς που λένε ότι έ­χουν ανάγκη και πραγ­μα­τι­κά δι­ψάνε να μεγαλώσουν τα παιδιά τους σε ένα πνευ­μα­τι­κό σπίτι, αλλά δεν ξέρουν πώς να το κάνουν, επειδή έχουν απομακρυνθεί α­πό την ορ­γα­νω­μέ­νη θρησκεία», εξηγεί η Ντο. «Ωστόσο, η πνευματικό­τητα έρχεται από μέσα μας. Είναι το να έρθουμε σε επαφή με την εσώτερη αίσθηση του θαυμασμού και της χα­ράς και με το τι σημαίνει να είμαστε σε ε­πα­φή με τους άλλους ανθρώπους».

7. Κάνετε τα πιστεύω σας πράξεις. «Τα παιδιά είναι άγρυπνοι φρουροί της ηθικής των με­γά­λων –ή της έλλειψής της», επισημαίνει ο καθηγητής Ρόμπερτ Κόουλς. «Έ­να παιδί θα ψά­ξει για ενδείξεις σχετικά με το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται και σί­γου­ρα θα βρει πολλές από τον τρόπο με τον ο­ποίο οι γονείς ζούνε τη ζωή τους». Με άλλα λόγια, μη μένετε στα λόγια. Κά­νε­τε τα πιστεύω σας πράξη.

8. Ποτέ δεν είναι αργά για να ξεκινήσετε. Τα μικρά παιδιά είναι πνευματικά από τη φύ­ση τους. Δε χρειάζεται να τους μάθετε να βιώνουν τον θαυμασμό και τη χαρά. Ε­πί­σης, έχουν έ­ναν φυ­σι­κό δε­σμό με τους άλλους ανθρώπους και με το σύμπαν, αλλά η κουλτούρα μας τον κα­τα­στρέ­φει. Όταν γίνεστε γονείς, έχετε μια καλή ευκαιρία να ε­πα­νε­κτι­μή­σε­τε τις αξίες σας και να επανασυνδεθείτε με τον δικό σας πνευματικό ε­αυ­τό. «Η εγκυμοσύνη είναι το σημείο εκ­κί­νη­σης για τόσο πολλές μητέ­ρες», λέει η Ντο. «Είναι η περίοδος κατά την οποία ε­πα­να­συν­δέ­ο­νται με την πνευματικότητά τους. Τι θα μπορούσε να είναι πιο πνευματικό από μια νέ­α ζωή που μεγαλώνει μέσα μας;» Το κλειδί είναι να διατηρήσουμε αυτό το συναίσθημα σε όλη τη δι­άρ­κει­α της ε­γκυ­μο­σύ­νης και της ανατροφής του παιδιού. «Πολύ συχνά η φυσική πνευ­μα­τι­κό­τη­τα των παιδιών συνθλίβεται από καλοπροαίρετους γο­νείς που ενδιαφέρονται να δουν α­πο­τε­λέ­σμα­τα και από ένα ανταγωνιστικό σχολικό σύστημα», προ­ειδοποιεί η Ντο. «Ό,τι κι αν συμ­βεί, όμως, μην αφήσετε την αίσθηση θαυμασμού του παιδιού να μα­­ρα­θεί και να σβή­σει».

9. Όλοι κάνουν λάθη. Όλοι οι γονείς τα θαλασσώνουν μερικές φορές, μην α­νη­συ­χεί­τε. Μά­θε­τε να λέτε συγγνώμη και να προχωράτε. Είναι πάντα χρήσιμη μια δεύτερη ευ­και­ρί­α τό­σο για τον εαυτό σας όσο και για τα παιδιά. Με αυτό τον τρόπο τούς δεί­χνε­τε και πώς να α­ντι­με­τω­πί­ζουν τα δικά τους λάθη.

Το χτίσιμο της ηθικής νοημοσύνης δεν είναι βοηθητικό μόνο για το παιδί αλλά και για όλη την κοι­­νω­νί­α. Με άλλα λόγια, η ηθική εξυπνάδα είναι το αντίδοτο στη μι­ζέ­ρια και στην απώλεια της ελπί­δας. Ένα ηθικά εκπαιδευμένο άτομο μπορεί να κυ­ρι­αρ­χή­σει στον άκρατο αυ­θορ­μη­τι­σμό του, να πο­λεμήσει τη βία και την κατάθλιψη. Εί­ναι αντίδοτο στη βίαιη συ­μπε­ρι­φο­ρά και μπο­ρεί να δώσει υπό­σταση σε μια άδεια ζω­ή. Η ηθική νοημοσύνη είναι ίσως η πιο αν­θρω­πο­κε­ντρι­κή απ’ όλες και σίγου­ρα ε­κεί­νη που μπορεί να συμβάλει στο χτίσιμο μιας πιο δίκαιης και ευτυχισμένης κοι­νω­νί­ας.

ΠΗΓΗ: kids.in.gr / Ελένη Χαδιαράκου


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: διαπαιδαγώγηση

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου