28 Απριλίου 2018

Η κριτική σκέψη και η αναγκαιότητά της

(επίτιμος σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου)

Το πρόβλημα της «κριτικής σκέψης» απασχολεί τα τελευταία χρόνια τους παι­δα­γω­γούς, οι ο­ποί­οι καταβάλλουν προσπάθεια να πείσουν τους δασκάλους (και τους ε­ξε­τα­στές) να α­πο­φύ­γουν την παραδοσιακή νοοτροπία και να μη ζητούν από τους μα­θη­τές μόνο προϊόντα α­πο­μνη­μό­νευ­σης. Πολύς λόγος γίνεται σήμερα για προσέγγιση της γνώσης με κριτική σκέψη, για γό­νι­μη σκέψη, για δημιουργική σκέψη, για δι­δα­κτι­κές προσεγγίσεις της κριτικής σκέψης, για δι­δα­κτι­κές τεχνικές που καλ­λι­ερ­γούν την κριτική σκέψη κ.ο.κ. Τα παραπάνω τονίζονται λό­γω της ανάγκης ο μα­θη­τής, αυ­ρι­α­νός πολίτης του 21ου αιώνα, να είναι ικανός να α­ντι­με­τω­πί­ζει το πλή­θος των προ­βλη­μά­των που θα συναντήσει και να βρίσκει πάντα τη λογική λύση.

Η κριτική σκέψη (μια καθαρά ανώτερη διανοητική λειτουργία) εξετάζεται σήμερα σε συν­δυ­α­σμό με τα πορίσματα των νευροεπιστημόνων, σύμφωνα με τα οποία η κι­νη­τή­ρι­α δύναμη μέ­σα στον ανθρώπινο εγκέφαλο δεν είναι μόνο η νοημοσύνη αλλά και το συναίσθημα. Στη λή­ψη αποφάσεων έχουμε συνεργασία νοημοσύνης και συ­ναι­σθη­μά­των. Το συναίσθημα προ­η­γεί­ται της νοητικής λειτουργίας, γι’ αυτό ο σκε­πτό­με­νος νους είναι πλήρης συ­ναι­σθη­μά­των. Μέ­χρι τώρα υποστηρίζαμε πως η λή­ψη των αποφάσεων είναι μια παιδαγωγική αλήθεια. Τώ­ρα συμπληρώνουμε την α­παί­τη­ση αυτή της παιδαγωγικής και ζητούμε τη συνενέργεια συ­ναι­σθή­μα­τος και λο­γι­κής για τη λήψη της σωστής απόφασης.

Μια δημιουργία του σκεπτόμενου νου

Οι διαστάσεις της κριτικής σκέψης προσδιορίζονται στον νοητικό χώρο. Δε δι­δα­χθή­κα­με ω­στό­σο πώς να αποτιμούμε τη σκέψη μας ή τη σκέψη των μαθητών μας στο πλαίσιο της νόη­σης και του συναισθήματος. Αν θέλουμε να προαγάγουμε τη σκέ­ψη των μαθητών μας δεν πρέ­πει να επαναπαυόμαστε όταν τα παιδιά σκέφτονται α­πλώς τα πράγματα χωρίς να α­να­ζη­τούν εν­δεί­ξεις και αποδείξεις, χωρίς να δι­και­ο­λο­γούν τα πράγματα αυτά. Συχνά οι δάσκαλοι δεν είναι ε­νή­με­ροι της διαφοράς αυ­τής. Πολ­λοί δάσκαλοι αφήνουν τους μαθητές τους να γρά­φουν ή να μι­λούν με ευ­χέ­ρει­α και γλαφυρότητα και θεωρούν το γεγονός αυτό καλή σκέψη. Ό­μως ακόμη κι αν ο μα­θη­τής παρουσιάζει σειρά γεγονότων, αυτό δε συνιστά σκέψη επί των πραγ­μά­των· α­κό­μη κι αν το παιδί εκθέτει τα γεγονότα με ζωηρότητα και ζωντάνια, πάλι αυ­τό δεν εί­ναι καλή σκέψη. Όταν ο μαθητής εκφράζει απλώς συναισθηματικές του κα­τα­στά­σεις, υ­πο­κει­με­νι­κές του θέσεις, χωρίς να αιτιολογεί τις απόψεις του ή να πα­ρου­σι­ά­ζει αποδείξεις για την αλήθεια τους, χωρίς να αναφέρεται σε πιθανές α­ντί­θε­τες θέ­σεις, χωρίς να εκφράζει ποι­κι­λί­α άλλων απόψεων, δε σκέφτεται με κρι­τι­κό τρό­πο.

Στη διαδικασία της σκέψης ο κάθε άνθρωπος συνενώνει υπάρχοντα στοιχεία, α­ξι­ο­ποι­εί τις δε­ξι­ό­τη­τες και ικανότητές του, στην προσπάθεια να λύσει κάποιο πρό­βλη­μα. Αν δεν υπάρχει πρό­βλη­μα, δεν υπάρχει κριτική σκέψη. Η κριτική σκέψη, επειδή συ­νε­πά­γε­ται νοητική εργασία και συναισθηματική εγρήγορση επί ενός συ­γκε­κρι­μέ­νου θέματος και επειδή είναι το συνολικό προϊ­όν της πείρας μας, των ιδεών μας, της κοσμοθεωρίας μας, θεωρείται δημιουργία, μια πα­ρα­γω­γι­κή εργασία, μια και­νούρ­για γνώση, μια οικοδομή. Η κριτική σκέψη είναι, με λίγα λό­για, μια δη­μι­ουρ­γί­α του σκεπτόμενου νου και όταν η δημιουργία αυτή ενταχθεί στον γνωστικό μας πλού­το, αφομοιούμενη, θα είναι ένα επιπλέον όπλο στη διάθεσή μας για να λύσουμε μελ­λο­ντι­κά προβλήματα.

Επικοινωνία και συνεργασία

Η κριτική σκέψη υποβοηθά την επικοινωνία μας με τους άλλους ανθρώπους. Κρι­τι­κός συ­νο­μι­λη­τής είναι εκείνος ο οποίος προσπαθεί να συμβιβαστεί θετικά ή αρ­νη­τι­κά με το αντικείμενο κά­θε συζήτησης. Ο άνθρωπος χωρίς κριτική σκέψη δεν εί­ναι κα­λός ομιλητής ούτε καλός α­να­γνώ­στης κειμένου. Ο καλός συνομιλητής ή α­να­γνώ­στης ή ακροατής πρέπει την ίδια στιγμή που ενεργεί με τις ιδιότητες αυτές να λύ­νει κάποιο πρόβλημα επικοινωνίας και τότε πε­τυ­χαί­νει την αποτελεσματική ε­πι­κοι­νω­νί­α. Επικοινωνία, επομένως, είναι μια συναλλαγή ανάμεσα σε δυο του­λά­χι­στον λο­γι­κά όντα. Στην ανάγνωση, για παράδειγμα, υπάρχει επικοινωνία α­νά­με­σα στη λο­γι­κή-συναισθηματική σκέψη του συγγραφέα και στη λογική-συναισθηματική σκέ­ψη του α­να­γνώ­στη. Ο κριτικός αναγνώστης αναδομεί (και έτσι μεταφράζει) τη λο­γι­κή και το συ­ναί­σθη­μα του συγγραφέα στη λο­γι­κή και το συναίσθημά του. Τούτο συ­νε­πά­γε­ται ανώτερη πνευ­μα­τι­κή λειτουργία και το αποτέλεσμα αυτής της δρα­στη­ρι­ό­τη­τας εί­ναι μια καινούργια πα­ρα­γω­γή. Έτσι, για πρώτη φορά η λογική και το συ­ναί­σθη­μα του συγγραφέα υπάρχουν μέσα στον νου και στον συναισθηματικό κό­σμο του α­να­γνώ­στη.

Η κριτική σκέψη είναι επίσης απαραίτητη στη συνεργατική μάθηση. Χωρίς την κρι­τι­κή σκέψη η συνεργατική μάθηση είναι μια ψευτομάθηση. Ό,τι ακούμε ή ό,τι δια­βά­ζου­με πρέπει να τα θέ­του­με στον έλεγχο της κριτικής σκέψης και να μη γινόμαστε θύ­μα­τα των επιτήδειων α­πα­τε­ώ­νων ή των κερδοσκόπων διαφημιστών.

Νέος κόσμος, νέες απαιτήσεις

Τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του κόσμου στον οποίο θα εισέλθουν οι μαθητές μας εί­ναι η συ­νε­χώς αυξανόμενη αλλαγή σε όλες της περιοχές της ανθρώπινης δρα­στη­ρι­ό­τη­τας και των κοι­νω­νι­κών φαινομένων, ο πολλαπλασιασμός κα­θη­με­ρι­νώς των πλη­ρο­φο­ρι­ών, που γρήγορα θε­ω­ρού­νται απαρχαιωμένες, και η καθημερινή α­να­δό­μη­ση, επανεξέταση και δοκιμασία των ι­δε­ών. Στον κόσμο αυτό κανείς δεν μπορεί να ζή­σει επιμένοντας στον πάγιο τρόπο του σκέ­πτε­σθαι, ο καθένας πρέπει συ­νε­χώς να προ­σπα­θεί να αντιμετωπίσει τις σκέψεις των άλλων και να πάρει α­νά­λο­γη θέση, ο κα­θέ­νας οφείλει να σέβεται την ανάγκη για ακρίβεια, ορθότητα, α­κό­μη και σχο­λα­στι­κό­τη­τα, στην αντιμετώπιση των παρουσιαζόμενων προβλημάτων και ο κά­θε ερ­γα­ζό­με­νος οφείλει να παρακολουθεί τις εξελίξεις της επιστήμης ή της τέ­χνης του και να τελειοποιείται ενόψει της συνεχούς αλλαγής στη μορφή των ε­πι­στη­μών και των ε­παγ­γελ­μά­των.

Τέτοιο πρόβλημα δε συνάντησε ο άνθρωπος στη διάρκεια των χιλιετιών που πέ­ρα­σαν. Η εκ­παί­δευ­ση δεν είχε αντιμετωπίσει τέτοιο πρόβλημα ποτέ κατά το πα­ρελ­θόν, να προ­πα­ρα­σκευ­ά­σει δηλαδή τους μαθητές για μια τόσο δυναμική δι­α­κύ­μαν­ση, για μια τέτοια αναταραχή, για έ­ναν τέτοιο αναβρασμό, για μια τέτοια σύγχυση, για μια τέ­τοια αοριστία για το τι θα γίνει και για το τι θα κάνει ο καθένας εξαιτίας της α­που­σί­ας προβλεψιμότητας για το μέλλον. Το λει­τούρ­γη­μα του εκπαιδευτικού βρί­σκε­ται μπροστά σε μια χωρίς προηγούμενο πρόκληση. Οι δά­σκα­λοι σήμερα κα­λού­νται να κάνουν εκείνο το οποίο καμιά προηγούμενη γενιά εκ­παι­δευ­τι­κών δεν είχε κά­νει. Ας ελπίσουμε πως οι εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων θα έχουν τη δι­ο­ρα­τι­κό­τη­τα και τη γενναιότητα να εννοήσουν τα πράγματα ως έχουν και να με­ταρ­ρυθ­μί­σουν α­να­λό­γως την όλη σχολική ζωή. Η κριτική σκέψη, όμως, πρέπει να είναι η καρ­διά της καλώς εν­νο­ού­με­νης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, γιατί βρίσκεται στην καρ­διά των αλλαγών του 21ου αιώνα.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (15.06.2002)




Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΑΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΒΔΟΜΑΔΑ: