18 Ιουνίου 2013

Ανεξίτηλα σημάδια σε αθώες ψυχές

Πολύ πιο συχνό απ’ όσο νομίζουμε είναι το πρόβλημα της παιδικής κακοποίησης. Χιλιάδες παι­διά πέφτουν κάθε χρόνο θύματα σωματικής, συναισθηματικής ή σεξουαλικής κα­κο­ποί­η­σης, παραμέ­λησης ή άλλης εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με τη διευθύντρια του Παι­δο­ψυ­χι­α­τρι­κού Τμήματος του «Σισμανόγλειου» νοσοκομείου Αναστασία Κουμούλα, ο Παγκόσμιος Ορ­γα­νι­σμός Υγείας περιγράφει τέσσερις κύριες μορφές παιδικής κακοποίησης:

● Η σωματική κακοποίηση είναι μία πράξη από πρόσωπο φροντίδας που έχει ως α­πο­τέ­λε­σμα, ή έχει μεγάλη πιθανότητα να έχει ως αποτέλεσμα, τη σωματική βλάβη έως και τον θά­να­το του παιδιού. Τέτοιες περιπτώσεις είναι οι κλωτσιές, δάγκωμα, ταρακούνημα, μαχαίρωμα ή γρονθοκόπημα. Το χτύπημα του παιδιού θεωρείται συνήθως πράξη για επιβολή πει­θαρ­χί­ας, αν και μπορεί να θεωρηθεί ως κακοποίηση όταν προκαλέσει μελανιές ή τραυματισμό.

● Η σεξουαλική κακοποίηση συνίσταται σε διάπραξη διείσδυσης, παρενόχλησης με επαφή των γεν­νητικών οργάνων ή άλλες σεξουαλικές πράξεις, με τις οποίες τα παιδιά χρη­σι­μο­ποι­ού­νται για να προσφέρουν σεξουαλική ικανοποίηση στον δράστη. Ο συγκεκριμένος τύπος κα­κο­ποί­η­σης περιλαμ­βάνει, επίσης, σεξουαλική εκμετάλλευση και παιδική πορνογραφία.

● Η συναισθηματική και ψυχολογική κακοποίηση είναι ένα επίμονο ή επαναλαμβανόμενο μο­τί­βο συ­μπεριφοράς εκ μέρους του γονέα και περιλαμβάνει απόρριψη, απομόνωση, τρο­μο­κρά­τη­ση, ταπεί­νωση, περιορισμό, έκθεση σε οικογενειακή βία, δυνατότητα κατάχρησης ου­σι­ών και συμμετοχής σε εγκληματική δραστηριότητα. Οι πράξεις αυτές έχουν μεγάλη πι­θα­νό­τη­τα να βλάψουν τη σωματική και ψυχική υγεία του παιδιού.

● Μορφή κακοποίησης θεωρείται και η παραμέληση του παιδιού. Πρόκειται για την άρνηση ή την ανικανότητα, από την πλευρά του γονέα ή άλλου φροντιστή, να παρέχει φροντίδα για την κα­λή υγεία και την ανάπτυξή του. Ο γονιός δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις βασικές α­νά­γκες του παιδιού, όπως τη διατροφή ή την ένδυση, να του προσφέρει ένα ασφαλές κα­τα­φύ­γι­ο, στοργή και προσοχή. Μπορεί, επίσης, να υπάρχει ανεπαρκής επίβλεψη και ε­γκα­τά­λει­ψη. Η παραμέληση μπο­ρεί να είναι σωματική ή και συναισθηματική.

Ολέθριες οι συνέπειες της σεξουαλικής κακοποίησης

Έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που μπορεί να οδηγήσουν μέχρι και σε αυτοκτονικές τά­σεις προκαλεί κάθε είδους σεξουαλική παραβίαση κατά την παιδική ηλικία. Σύμφωνα με στοι­χεί­α που παρουσίασε η Αναστασία Κουμούλα σε σχετική ημερίδα του Τμήματος Ψυ­χι­α­τρι­κής Παιδιών και Ε­φήβων του Σισμανόγλειου, ο φόβος, το άγχος, η κατάθλιψη, ο θυμός και η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι μερικές από τις κυριότερες ψυχολογικές συνέπειες που έπονται της παιδικής κακοποίησης. Α­κόμη και ένα άγγιγμα ή η έκθεση ενός ανηλίκου σε πορ­νο­γρα­φι­κό υλικό επιδρούν καταστροφικά στην ψυχολογία του παιδιού. Στις άμεσες συνέπειες συ­γκα­τα­λέ­γο­νται, επίσης, η χαμηλή επίδοση στο σχολείο, αγχώδεις διαταραχές (φοβίες, εφιάλτες) αλ­λά και αυτοκτονική συμπεριφορά.

Μελέτες έχουν καταδείξει ότι το 37-53% των παιδιών που υπέστησαν σεξουαλική κα­κο­ποί­η­ση πά­σχουν από διαταραχή μετατραυματικού στρες, μια ψυχιατρική διαταραχή που εκ­δη­λώ­νε­ται μετά από ένα έντονα τραυματικό γεγονός. Η διαταραχή εμφανίζεται με ε­πα­να­λαμ­βα­νό­με­νους εφιάλτες, επεισόδια επαναβίωσης του τραυματικού γεγονότος, μείωση εν­δι­α­φε­ρό­ντων και αίσθημα αποξένω­σης από τους άλλους, υπερβολικό άγχος και ευερεθιστότητα, που τε­λι­κά προκαλούν δυσλειτουργία στο παιδί.

Ενίοτε τα θύματα δεν παρουσιάζουν άμεσα συμπτώματα αλλά επιπτώσεις κατά την ενήλικη ζω­ή τους. Σε μια πρόσφατη μετα-ανάλυση 37 μακροχρόνιων μελετών διαπιστώθηκε ότι η παι­δι­κή σεξου­αλική κακοποίηση συνδέεται, μεταξύ άλλων, με αγχώδεις διαταραχές, κα­τά­θλι­ψη, διαταραχές δια­τροφής, διαταραχές ύπνου, διαταραγμένες διαπροσωπικές σχέσεις με το άλ­λο φύλο (που κάποιες φορές λαμβάνουν τη μορφή ενδοοικογενειακών συγκρούσεων και δι­α­ζυ­γί­ου), απόπειρες αυτοκτο­νίας. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει συ­σχε­τι­σμό της σεξουαλικής κακοποί­ησης στην παιδική ηλικία και με σωματικά προβλήματα ό­πως γαστρεντερικές διαταραχές, χρόνιο κοιλιακό άλγος, ψυχογενείς επιληπτικές κρίσεις και μη ειδικά άλγη.

Κακοποίηση και αποκάλυψη

Ιδιαίτερα δύσκολη και πολύπλοκη είναι η αποκάλυψη της κακοποίησης σύμφωνα με την Όλ­γα Θε­μελή, λέκτορα Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Όπως ε­ξη­γεί η ίδια, σε μια από τις πρώτες έρευνες που διενεργήθηκαν για το θέμα στις ΗΠΑ τα πε­ρισ­σό­τε­ρα από τα μισά θύματα δεν ανέφεραν ποτέ κατά τη διάρκεια της ζωής τους την παραβίαση που υπέστησαν, ενώ με­ταγενέστερη έρευνα έφερε στο φως ότι το 75% των θυμάτων είχε κρα­τή­σει για πάντα το μυστικό του.

Το μικρό ποσοστό των θυμάτων που αποκαλύπτουν την κακοποίηση το πράττει συνήθως με­τά την ε­νηλικίωσή του. Οι περισσότεροι ανήλικοι, μάλιστα, αρνούνται ότι υπέστησαν σε­ξου­α­λι­κή κακοποίη­ση, ακόμη κι όταν υφίστανται σημαντικά παθογνωμικά ευρήματα και α­δι­ά­σει­στες αποδείξεις.

Ο ψυχίατρος Roland Summit το 1983 διέκρινε τα πέντε στάδια του «συνδρόμου» της μη α­πο­κά­λυ­ψης:
α) Μυστικότητα
β) Δημιουργία ενός αισθήματος ανημπόριας και αβοηθησίας
γ) Παγίδευση και συμβιβασμός
δ) Καθυστέρηση στην αποκάλυψη
ε) Ανάκληση της αρχικής γνωστοποίησης

Τα δύο πρώτα στοιχεία, σύμφωνα με την κ. Θεμελή, θεωρούνται θεμελιώδους σημασίας για τη διά­γνωση του συνδρόμου της μη αποκάλυψης ενδεχόμενης σεξουαλικής κακοποίησης. Ε­νί­ο­τε τα παιδιά επιχειρούν με τον δικό τους τρόπο να γνωστοποιήσουν το γεγονός, χωρίς ό­μως να το κατορθώνουν λόγω διαφόρων ανασταλτικών παραγόντων. Στο σημείο αυτό είναι α­πα­ραί­τη­τη η συνδρομή ενός ει­δικού, ο οποίος θα χειριστεί το παιδί με τρόπο που θα το εν­θαρ­ρύ­νει να ομολογήσει τη θυματοποίη­σή του.

Πώς μπορούν οι γονείς να προφυλάξουν τα παιδιά τους

Χρήσιμες πληροφορίες για το πώς μπορούν οι γονείς να προφυλάξουν τα παιδιά τους α­πό πι­θανή σεξουαλική κακοποίηση δίνει σε ανακοίνωσή της η αστυνομία. Στην α­να­κοί­νω­ση αναφέ­ρονται όλα όσα μπορούν να πουν με απλό και κατανοητό τρόπο οι γο­νείς στα παιδιά τους και είναι τα παρακάτω:
● Ένας ενήλικος δεν πρέπει ποτέ να ζητάει από ένα παιδί να αγγίξει το ίδιο τα γεν­νη­τι­κά του όργανα.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να αγγίζει τα γεννητικά όργανα των παιδιών, εκτός αν εί­ναι γιατρός στο ιατρείο του.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να ζητάει από ένα παιδί να κάνει οτιδήποτε μαζί του ε­νώ είναι είτε εκείνος είτε το παιδί χωρίς ρούχα.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να ζητάει από ένα παιδί να κρατήσει κάτι κρυφό ή μυ­στι­κό α­πό τους γονείς του, κυρίως κάτι που αφορά το ίδιο.

Η συμπεριφορά του παιδιού μετά την κακοποίηση

Σε ομιλία τους σε ημερίδα που διοργανώθηκε στο Σισμανόγλειο με θέμα «Όταν τα παιδικά ό­νει­ρα γίνονται εφιάλτες» οι γιατροί Μ. Στρούθος και Ι. Γιαννοπούλου αναφέρθηκαν στα «κα­μπα­νά­κια» που «χτυπούν» όταν ένα παιδί κακοποιείται σεξουαλικά. «Σε αυτές τις πε­ρι­πτώ­σεις παρατηρείται α­πρόσμενη πτώση στη σχολική επίδοση. Παρατηρούνται επίσης α­πρό­σμε­νες εναλλαγές συναισθήμα­τος, ευερεθιστικότητα, συναίσθημα κατάθλιψης, χαμηλή αυ­το­ε­κτί­μη­ση, γενικευμένο άγχος, κρίσεις πανικού, ανεξήγητοι φόβοι και αποφυγή συ­γκε­κρι­μέ­νων ατόμων ή τοποθεσιών. Για παράδειγμα, το παιδί δε θέλει να πάει στο σπίτι ενός α­γα­πη­μέ­νου θείου ή παππού, αρνείται επίμονα να συμμετέχει στη γυμναστική ή στο κο­λύ­μπι, ε­νώ παλιά του άρεσε, και φαίνεται φοβισμένο. Επίσης αισθάνεται φόβο προς όλους τους ά­ντρες, καθώς και έντονο θυμό. Εμφανίζει απρόσμενες αλλαγές στη συμπε­ριφορά, έντονη α­ντί­δρα­ση στο άγγιγμα, προσκόλληση σε κάποιον ενήλικο καθώς και απομόνωση από τους συ­νο­μη­λί­κους και την οικογένεια».

Τα συμπτώματα που προαναφέρθηκαν δεν αποτελούν παρά μόνο την κορυφή του πα­γό­βου­νου:
● Ένα σεξουαλικά κακοποιημένο παιδί θα εμφανίσει παλινδρόμηση σε προγενέστερα στάδια της ανάπτυξης του: νυχτερινή ενούρηση, πιπίλισμα δακτύλου κτλ.
● Θα παρουσιάσει ψυχοσωματικά συμπτώματα (πόνους σε διάφορα σημεία του σώματος), δι­α­τα­ρα­χές στον ύπνο και στη λήψη τροφής. Ενδέχεται επίσης να προσπαθήσει να φύγει α­πό το σπίτι ή να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας.

Στην πορεία το παιδί μπορεί να αναπτύξει σε μικρή ηλικία συμπεριφορές που δείχνουν ότι έ­χει κα­κοποιηθεί σεξουαλικά. Οι δύο επιστήμονες αναφέρουν ότι:
● Μπορεί να χρησιμοποιεί σεξουαλικές εκφράσεις που δεν ακούγονται στο σπίτι ή το σχολείο και παράλληλα δεν είναι αναμενόμενες για την ηλικία του.
● Μπορεί να κάνει ζωγραφιές με ξεκάθαρο σεξουαλικό περιεχόμενο χωρίς να μπορεί να τις ερ­μη­νεύ­σει.
● Μπορεί να χρησιμοποιήσει βία ή να δωροδοκήσει άλλα μικρότερα παιδιά για να συμ­με­τά­σχουν σε σεξουαλική δραστηριότητα.
● Μπορεί να αυξηθεί η συχνότητα του αυνανισμού, να γίνεται σε βαθμό τραυματισμού και να συ­νο­δεύ­ε­ται από λεκτική έκφραση ή κινήσεις σώματος που μιμούνται σεξουαλική πράξη.
● Όταν το σεξουαλικά κακοποιημένο παιδί φτάσει στην εφηβεία, εμφανίζει πολύ αυξημένη σε­ξου­α­λι­κή δραστηριότητα και μπορεί να φτάσει στην εφηβική πορνεία.

Οι κ. Στρούθος και Γιαννοπούλου επισημαίνουν ότι υπάρχουν και προβλήματα καθαρά ι­α­τρι­κής φύ­σης που εγείρουν υπόνοιες για σεξουαλική κακοποίηση:
● Μπορεί να εμφανιστούν σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, ερεθισμός, εκκρίσεις και κνη­σμός των γεννητικών οργάνων ή του πρωκτού που συνοδεύεται από πόνο.
● Μπορεί να υπάρχουν τραύματα ή μώλωπες στα γεννητικά όργανα ή το κορίτσι να έχει υ­πο­στεί ρήξη του παρθενικού υμένα.
● Μπορεί το παιδί να αντιδρά έντονα σε ιατρικές ή οδοντιατρικές πράξεις.

ΠΗΓΗ: ΕΘΝΟΣ (06.06.2013)