16 Αυγούστου 2011

Το ξύλο έφυγε απ’ τον παράδεισο

Από τα λόγια των γονιών στον δάσκαλο «Δάσκαλε το κρέας δικό σου, τα κόκαλα δικά μου» έως σή­μερα έχουμε διανύσει μεγάλη απόσταση. Όμως δεν μπορώ να αντισταθώ και να μην περιγράψω μια τιμωρία που είχε επιβληθεί στον πατέρα μου και σε συμμαθητές του τη δεκαετία του ’60 σε ένα χω­ριό της Κρήτης: Δέκα χρονών τους έπιασαν να καπνίζουν στο προαύλιο του σχολείου. Αφού τους ά­φησαν κλειδωμένους για ώρες στο υπόγειο, εμφανίστηκε ο παπάς να τους ορκίσει ότι δε θα το ξα­νακάνουν μέχρι να φτάσουν τα 21. Μετά την «ορκωμοσία» πήγαιναν γονατιστοί μέχρι την άλλη ά­κρη της αίθουσας, όπου στεκόταν ο δάσκαλος με τη βίτσα προκειμένου να ολοκληρώσει το τελε­τουργικό της τιμωρίας. Και όλα αυτά ενώπιον των γονέων.

Μια γενιά πριν, η δασκάλα της γιαγιάς μου δε χρησιμοποιούσε μόνο τη βέργα, αλλά και τη φωτιά, απειλώντας ότι θα κάψει τα άτακτα παιδιά και τους κακούς μαθητές στην ξυλόσομπα. Το ξύλο είχε βγει από τον παράδεισο και ήταν το κατάλληλο εργαλείο για τη σωστή διάπλαση των παίδων. Αρ­κετοί ενήλικες φέρουν έως σήμερα ουλές ψυχικών τραυμάτων, ίσως και σωματικών, από βάρβαρες τιμωρίες των μαθητικών τους χρόνων. Στην ηθική εκείνης της εποχής η τιμωρία δικαιολογούνταν ως ένδειξη ενδιαφέροντος και αγάπης, με τον τιμωρό να υποστηρίζει ότι πονάει περισσότερο από τον τιμωρούμενο.

Σταδιακά τα παιδιά από «αναλώσιμο εργατικό δυναμικό» στα χωράφια της αγροτικής Ελλάδας, γί­νονται το κέντρο της προσοχής και του ενδιαφέροντος μιας κοινωνίας που αναπτύσσεται και αναζη­τά την ευημερία. Σήμερα η σωματική τιμωρία των παιδιών έχει σχεδόν εκλείψει στα σχολεία, όχι ό­μως και στις οικογένειες. Οι σαδιστικού τύπου τιμωρίες, ωστόσο, εκείνες που περιέχουν εξευτελι­σμό, διαπόμπευση και ταπείνωση της προσωπικότητας του παιδιού θέλουμε να πιστεύουμε ότι –του­λάχιστον στις δυτικές κοινωνίες– έχουν περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό.

Οι παιδαγωγικές διαστάσεις της τιμωρίας νοηματοδοτήθηκαν εκ νέου και συνοψίζονται στις έννοιες «όρια» και «συνέπειες». Με λίγα λόγια, στο πλαίσιο της σύγχρονης παιδαγωγικής αντίληψης, μιλά­με για συνέπειες μιας πράξης ή μιας παράλειψης, εκεί που παλαιότερα μιλούσαμε για τιμωρίες. Σύμφωνα με τη σύγχρονη παιδαγωγική πρέπει να εξηγήσεις με λογικά επιχειρήματα στο παιδί τους λόγους για τους οποίους χρειάζεται να υπακούει σε κάποιον κανόνα ή να ακολουθεί κάποιες νόρ­μες. Οι ειδικοί υποστηρίζουν επίσης πως θα πρέπει να καταλάβει ότι η θέσπιση κάποιων κανόνων και η χάραξη ορίων είναι απαραίτητη σε κάθε μορφή κοινωνικής συνύπαρξης, καθώς και ότι η πα­ράβαση κάποιου κανόνα εγείρει λογικές και φυσικές συνέπειες για τον παραβαίνοντα.

Έχει παρατηρηθεί ότι σε όσες σχολικές μονάδες οι μαθητές συμμετέχουν από κοινού με τους εκπαι­δευτικούς, μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, στη διαμόρφωση εσωτερικού κανονισμού, κατα­γράφεται μεγαλύτερο ποσοστό αποδοχής των κανόνων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι γίνονται ευκολότερα αποδεκτά τα όρια που κινούνται στο πλαίσιο των αν­θρωπιστικών αξιών, του σεβασμού του προσώπου και στο μέτρο της πραγματικότητας της εποχής. Δε γίνεται να ζει κάποιος στο 2011 και να τιμωρεί με τρόπους της δεκαετίας του ’50.

Ανηλεείς και εξοντωτικές τιμωρίες φαίνεται –σύμφωνα και με ερευνητικά δεδομένα– να διαμορφώ­νουν εξωκατευθυνόμενες προσωπικότητες που πολύ πιθανόν να αναπτύξουν με τη σειρά τους σαδι­στικές συμπεριφορές προς τους πιο αδύναμους, π.χ., συμμαθητές ή προς μικρότερα αδέρφια.

Αρκετές φορές η επιβολή μιας ποινής έχει τα αντίθετα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στο μέ­τρο που η αμφισβήτηση αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της εφηβείας, ο έφηβος που τιμωρείται επειδή έχει αμφισβητήσει την εξουσία και έχει συγκρουστεί μαζί της γίνεται ήρωας στα μάτια των συμμαθητών του, αφού διαθέτει θάρρος, δύναμη και τόλμη. Στην περίπτωση αυτή η τιμωρία όχι μό­νο δεν πετυχαίνει τον στόχο της (να δράσει αποτρεπτικά) αλλά, αντιθέτως, ενισχύει την αμφισβή­τηση. Έτσι συχνά, στο πλαίσιο ενός άκαμπτου σχολικού συστήματος, μια παραβατική συμπεριφορά μπορεί να εκφράζει καταπιεσμένα αισθήματα αγανάκτησης όλης της ομάδας.

Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις όμως η επιβολή μιας δίκαιης τιμωρίας μπορεί να ανακουφίζει το παιδί ή τον έφηβο, στο μέτρο που δεν το αφήνει έρμαιο στις τύψεις και τις ενοχές του: «Έκανα λάθος, πλήρωσα, μπορώ να επανενταχθώ στην ομάδα». Σύμφωνα επίσης με την ψυχαναλυτική οπτική τα όρια που θέτει το σχολείο μπορούν να βοηθήσουν το παιδί ή τον έφηβο να αντιμετωπίσει τη βία των ενορμήσεών του. Άλλωστε η συνύπαρξη σε μια κοινωνική ομάδα απαιτεί τον έλεγχο ή και την καθυ­πόταξη ενός μέρους αυτών των ενορμήσεων.


► ΠΗΓΗ: ΚΟΝΤΕΪΝΕΡ (03/2011), από την Ιριάννα Λιανάκη-Δεδούλη.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου