16 Αυγούστου 2011

Το ξύλο έφυγε απ’ τον παράδεισο

Από τα λόγια των γονιών στον δάσκαλο «Δάσκαλε το κρέας δικό σου, τα κόκαλα δικά μου» έ­ως σή­μερα έχουμε διανύσει μεγάλη απόσταση. Όμως δεν μπορώ να αντισταθώ και να μην πε­ρι­γρά­ψω μια τιμωρία που είχε επιβληθεί στον πατέρα μου και σε συμμαθητές του τη δε­κα­ε­τί­α του ’60 σε ένα χω­ριό της Κρήτης: Δέκα χρονών τους έπιασαν να καπνίζουν στο προ­αύ­λι­ο του σχολείου. Αφού τους ά­φησαν κλειδωμένους για ώρες στο υπόγειο, εμφανίστηκε ο πα­πάς να τους ορκίσει ότι δε θα το ξα­νακάνουν μέχρι να φτάσουν τα 21. Μετά την «ορ­κω­μο­σί­α» πήγαιναν γονατιστοί μέχρι την άλλη ά­κρη της αίθουσας, όπου στεκόταν ο δάσκαλος με τη βί­τσα προκειμένου να ολοκληρώσει το τελε­τουργικό της τιμωρίας. Και όλα αυτά ενώπιον των γο­νέ­ων.

Μια γενιά πριν, η δασκάλα της γιαγιάς μου δε χρησιμοποιούσε μόνο τη βέργα αλλά και τη φω­τιά, απειλώντας ότι θα κάψει τα άτακτα παιδιά και τους κακούς μαθητές στην ξυλόσομπα. Το ξύλο είχε βγει από τον παράδεισο και ήταν το κατάλληλο εργαλείο για τη σωστή διάπλαση των παίδων. Αρ­κετοί ενήλικες φέρουν έως σήμερα ουλές ψυχικών τραυμάτων, ίσως και σω­μα­τι­κών, από βάρβαρες τιμωρίες των μαθητικών τους χρόνων. Στην ηθική εκείνης της ε­πο­χής η τιμωρία δικαιολογούνταν ως ένδειξη ενδιαφέροντος και αγάπης, με τον τιμωρό να υ­πο­στη­ρί­ζει ότι πονάει περισσότερο από τον τιμωρούμενο.

Σταδιακά, τα παιδιά από «αναλώσιμο εργατικό δυναμικό» στα χωράφια της αγροτικής Ελ­λά­δας γί­νονται το κέντρο της προσοχής και του ενδιαφέροντος μιας κοινωνίας που α­να­πτύσ­σε­ται και αναζη­τά την ευημερία. Σήμερα η σωματική τιμωρία των παιδιών έχει σχεδόν εκλείψει στα σχολεία, όχι ό­μως και στις οικογένειες. Οι σαδιστικού τύπου τιμωρίες, ωστόσο, εκείνες που περιέχουν εξευτελι­σμό, διαπόμπευση και ταπείνωση της προσωπικότητας του παι­διού, θέ­λου­με να πιστεύουμε ότι –του­λάχιστον στις δυτικές κοινωνίες– έχουν περιοριστεί σε με­γά­λο βαθμό.

Οι παιδαγωγικές διαστάσεις της τιμωρίας νοηματοδοτήθηκαν εκ νέου και συνοψίζονται στις έν­νοι­ες όρια και συνέπειες. Με λίγα λόγια, στο πλαίσιο της σύγχρονης παιδαγωγικής α­ντί­λη­ψης, μιλά­με για συνέπειες μιας πράξης ή μιας παράλειψης, εκεί που παλαιότερα μι­λού­σα­με για τιμωρίες. Σύμφωνα με τη σύγχρονη παιδαγωγική, πρέπει να εξηγήσεις με λο­γι­κά ε­πι­χει­ρή­μα­τα στο παιδί τους λόγους για τους οποίους χρειάζεται να υπακούει σε κάποιον κα­νό­να ή να ακολουθεί κάποιες νόρ­μες. Οι ειδικοί υποστηρίζουν επίσης πως θα πρέπει να κα­τα­λά­βει ότι η θέσπιση κάποιων κανόνων και η χάραξη ορίων είναι απαραίτητη σε κάθε μορ­φή κοι­νω­νι­κής συνύπαρξης, καθώς και ότι η πα­ράβαση κάποιου κανόνα εγείρει λογικές και φυ­σι­κές συνέπειες για τον παραβαίνοντα.

Έχει παρατηρηθεί ότι σε όσες σχολικές μονάδες οι μαθητές συμμετέχουν από κοινού με τους εκ­παι­δευ­τι­κούς, μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, στη διαμόρφωση εσωτερικού κα­νο­νι­σμού, κατα­γράφεται μεγαλύτερο ποσοστό αποδοχής των κανόνων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι γίνονται ευκολότερα αποδεκτά τα όρια που κινούνται στο πλαίσιο των αν­θρω­πι­στι­κών αξιών, του σεβασμού του προσώπου και στο μέτρο της πραγματικότητας της ε­πο­χής. Δε γίνεται να ζει κάποιος στο 2011 και να τιμωρεί με τρόπους της δεκαετίας του ’50.

Ανηλεείς και εξοντωτικές τιμωρίες φαίνεται –σύμφωνα και με ερευνητικά δεδομένα– να δι­α­μορ­φώ­νουν εξωκατευθυνόμενες προσωπικότητες που πολύ πιθανόν να αναπτύξουν με τη σει­ρά τους σαδι­στικές συμπεριφορές προς τους πιο αδύναμους, π.χ., συμμαθητές ή προς μι­κρό­τε­ρα αδέρφια.

Αρκετές φορές η επιβολή μιας ποινής έχει τα αντίθετα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στο μέ­τρο που η αμφισβήτηση αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της εφηβείας, ο έφηβος που τιμωρείται επειδή έχει αμφισβητήσει την εξουσία και έχει συγκρουστεί μαζί της γίνεται ή­ρω­ας στα μάτια των συμμαθητών του, αφού διαθέτει θάρρος, δύναμη και τόλμη. Στην πε­ρί­πτω­ση αυτή η τιμωρία όχι μό­νο δεν πετυχαίνει τον στόχο της (να δράσει αποτρεπτικά) αλλά, α­ντι­θέ­τως, ενισχύει την αμφισβή­τηση. Έτσι συχνά, στο πλαίσιο ενός άκαμπτου σχολικού συ­στή­μα­τος, μια παραβατική συμπεριφορά μπορεί να εκφράζει καταπιεσμένα αισθήματα α­γα­νά­κτη­σης όλης της ομάδας.

Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις όμως η επιβολή μιας δίκαιης τιμωρίας μπορεί να ανακουφίζει το παιδί ή τον έφηβο, εφόσον δεν τον αφήνει έρμαιο στις τύψεις και τις ενοχές του: «Έ­κα­να λά­θος, πλήρωσα, μπορώ να επανενταχθώ στην ομάδα». Σύμφωνα επίσης με την ψυ­χα­να­λυ­τι­κή οπτική, τα όρια που θέτει το σχολείο μπορούν να βοηθήσουν το παιδί ή τον έ­φη­βο να α­ντι­με­τω­πί­σει τη βία των ενορμήσεών του. Άλλωστε, η συνύπαρξη σε μια κοινωνική ο­μά­δα α­παι­τεί τον έλεγχο ή και την καθυ­πόταξη ενός μέρους αυτών των ενορμήσεων.

ΠΗΓΗ: ΚΟΝΤΕΪΝΕΡ (03/2011) / Ιριάννα Λιανάκη-Δεδούλη

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου